OCHRONA ZASOBÓW GENETYCZNYCH STARYCH ODMIAN DRZEW OWOCOWYCH

               Polska podpisała i ratyfikowała „Konwencję o Ochronie Różnorodności Biologicznej”, a jeden z punktów nakazuję „objęcie ochroną ras i gatunków udomowionych roślin i zwierząt, a w szczególności starych i lokalnych”. Obecnie trwają prace w różnych ośrodkach naukowych w tym w ogrodach botanicznych, arboretach, nadleśnictwach, w parkach krajobrazowych przez stowarzyszenia i fundacje oraz przez osoby prywatne nad zgromadzeniem kolekcji historycznych odmian drzew i krzewów owocowych w tym jabłoni    i grusz, w celu zachowania lokalnych odmian (różnorodności odmianowej) przed wyginięciem, zniszczeniem i zapomnieniem. Ciągła produkcja tych samych gatunków roślin sadowniczo-rolniczych powoduję, że znikają wartościowe odmiany na danym terenie. Przyczynia się to do erozji genetycznej  i zubożenie odmian miejscowych wśród świata roślin uprawnych (1).

           Historyczne (stare) odmiany drzew owocowych warte są zachowania choćby z tego względu, że posiadają naturalną odporność na mróz, choroby i szkodniki. W warunkach środowiska przyrodniczo-rolniczego są zdolne utrzymać się na śródpolnych, śródleśnych i przydomowych nasadzeniach bez szczególnie kłopotliwej pielęgnacji. Mając naturalny pokrój, drzewa te są ozdobą krajobrazu i dają plon o unikalnych walorach smakowych i zdrowotnych szczególnie ceniony przy domowych przetworach np.: dżemy, soki, marmolady, susz i wina owocowe oraz mrożonki. 

Stare drzewa owocowe w krajobrazie przyrodniczo-rolniczym pełnią ważną rolę ekologiczną. Są miejscem żerowania wielu gatunków owadów, płazów, gadów, drobnych ssaków oraz ptactwa. To przyczynia się do zwiększenia różnorodności biologicznej danego terenu. Dodatkowo, bardzo często stare odmiany drzew owocowych sprzyjają rozwojowi pożytecznej entomofauny produkując obficie pyłek i nektar, a to z kolei powoduje, że zwiększa się liczebność dzikich zapylaczy, które są niezbędne do właściwego zapylania wielu upraw. Dlatego też, dawne sady owoce stanowią bardzo ważny układ przyrodniczy, niezbędny dla zachowania bogatej różnorodności biologicznej.

Drzewa owocowe mają szczególną wartość naukową, kulturową, historyczno-pamiątkową i krajobrazową. Oznaczają się indywidualnymi cechami i są charakterystycznym elementami w pejzażu przyrodniczo-rolniczym Pogórza Przemyskiego.

Wyżej wymienione informacje o historycznych odmianach drzew owocowych ułatwią przekazanie chociaż cząstkę historii szkółkarstwa, sadownictwa i ogrodnictwa polskiego z przełomu XIX i XX wieku młodym pokoleniom.

Dlatego w najbliższym czasie należy przeprowadzić:

·         pełną inwentaryzację historycznych odmian jabłoni na badanym terenie,

·   przygotowanie dokumentacji dotyczącej biologii, ekologii, fenologii i liczebności odmian drzew owocowych na badanym terenie,

·         prowadzenie obserwacji nad wykorzystaniem pozytywnych cech (genów) w hodowli nowych odmian na bazie starych odmian jabłoni,

·         opracowanie programu zachowania ex situ i in situ (2) starych odmian drzew owocowych,

·      zebranie i założenie kolekcji zachowawczych starych odmian drzew i krzewów owocowych np.: jabłoni, grusz, śliw, winorośli itp.

·   rozmnażanie pozyskiwanego materiału,

·   wdrożenie i upowszechnienie rozmnożonego materiału wśród społeczności lokalnej,  instytucji np. parków krajobrazowych, nadleśnictw, arboretów i ogrodów botanicznych,

·   opracowanie podstaw prawnych dla ochrony roślin użytkowych, zwłaszcza w miejscach dotychczasowego występowania, np.: w otoczeniu obiektów zabytkowych, w ogrodach podworskich, na terenie folwarków i na terenach fortów Twierdzy Przemyśl,

·   wskazanie możliwości ochrony starych odmian jabłoni w pasie ochrony krajobrazu wiejskiego jako jednego z ważnych elementów kształtowania środowiska i otoczenia,

·   utworzenie użytków ekologicznych w celu zachowania unikatowych zasobów genowych        

      i typów środowisk,

·   utworzenie „rezerwatów” starych sadów owocowych na terenie projektowanego Turnickiego Parku Narodowego,

·    inną metodą częściowej ochrony jest utrzymanie tradycyjnych form użytkowania obszaru oraz kształtowania biotopu,

·    pozyskiwanie lokalnej społeczności do prezentowanych zagadnień,

·    ogólne studia w zakresie zagospodarowania przestrzennego i turystycznego,

·     wdrożenie mechanizmów integracyjnych, pozwalających na powiązanie różnych przedsięwzięć (rolnictwo ekologiczne, agroturystyka, ochrona tradycji kulturowych wsi) z programami ochrony zasobów genetycznych,

·   stworzenie warunków gwarantujących opłacalność i konkurencyjność upraw starych odmian drzew owocowych w stosunku do odmian nowych,

·   utworzenie alternatywnego rynku sadzonek starych odmian drzew owocowych, zarówno dla producentów na skalę przemysłową jak i działkowiczów, hobbystów, przy ścisłej współpracy z bankiem genów, zapewniającym wymianę informacji oraz fachową opiekę,

·   podjecie działań edukacyjnych w szkołach i wśród rolników (prelekcje, warsztaty, itp.),

·   stały monitoring w mediach, w czasopismach fachowych i popularnonaukowych, pogadanki skierowane do właścicieli starych sadów owocowych o zachowanie tej substancji dla dalszego pokolenia w celu ratowania lokalnej tradycji kulturowej danego regionu, itp.

         Dlatego też wyniki z badań nad układem rozmieszczenia odmian jabłoni na obszarze Pogórza Przemyskiego, oprócz odmian, które znajdują się w Arboretum w Bolestraszycach, mogą być reprezentowane dla terenów południowo-wschodniej Polski.

Charakteryzują one pewien wybrany fragment terenu, w którym nastąpiła kompensencja czynników zachowania tych starych odmian jabłoni. Do najbardziej charakterystycznych można zaliczyć: warunki przyrodniczo-klimatyczne, kulturowe oraz własność sadów owocowych przez osoby prywatne.

Przedstawiony materiał oraz wykazane bogactwo (ilość starych odmian jabłoni) świadczą o wyjątkowych wartościach tych terenów. Cenną inicjatywą zamierzającą do zabezpieczenia starych odmian jabłoni i innych grup świata roślin i zwierząt na terenie Pogórza Przemyskiego jest propozycja utworzenia i powołania na tym obszarze Turnickiego Parku Narodowego. Park ten chroniłby najcenniejsze elementy kulturowo przyrodnicze Karpat Wschodnich.

Popularyzując stare odmiany jabłoni w społeczeństwie, szczególnie wśród młodzieży szkolnej, turystów przyczyniamy się do rozpropagowania wiedzy o historii uprawy roślin sadowniczych, kulturze upraw, o nawykach żywieniowych naszych przodków i wyrabiamy świadomość ochrony wyżej wymienionych dóbr kultury i przyrody.

Długa tradycja uprawy i hodowli na naszych terenach drzew owocowych, która jest zakorzeniona głęboko w pamięci i świadomości mieszkańców Ziemi Przemyskiej, pozwoli następnym pokoleniom na uratowanie, zachowanie i pielęgnację starych odmian drzew owocowych.

                  Słusznie wydaje się ratowanie starych odmian roślin sadowniczych – np. jabłoni, grusz, śliw, czereśni, wiśni i winorośli, itp., bo jest to powrót do pięknej tradycji polskiego sadownictwa i szkółkarstwa na terenach południowo-wschodniej Polski. Pozwala to na popularyzację starych odmian roślin sadowniczych w społeczeństwie. Wyrabia też świadomość czynnej ochrony dziedzictwa przyrodniczo-kulturowego pięknej Ziemi Przemyskiej.

---

[1] Odmiana miejscowa – rośliny w obrębie gatunku roślin uprawnych powstała w wyniku  oddziaływania czynników przyrodniczych i klimatycznych na danym terenie.

[2] Ochrona ex situ jest to zachowanie składników różnorodności biologicznej poza ich naturalnym miejscem występowania. Ochrona in situ jest to zachowanie ekosystemów i naturalnych miejsc i odmian roślin w ich naturalnym terenie. 

MOJA PASJA

W GC "NOWINACH" w dodatku NASZ TYGODNIK z 13.03.2015 r. Nr 50 na stronie tygodnik//05 ukazał się artykuł Norberta Ziętala pt.: "Zakręcony na punkcie jabłek". Jest to artykuł o mojej pasji do jabłuszek, do wszystkiego co się kojarzy z tym owocem....nawet kształt.

                                                                                                                           Fot. wyk. Norbert Ziętal

BABCINE JABŁKA NA SZARLOTKĘ - OCALMY OD ZAPOMNIENIA 

 

           Do łask wróciły stare, niekiedy już zapomniane odmiany jabłoni. Każdy szanujący się szkółkarz ma w swojej ofercie antonówki, renety, kosztele i inne. Są to odmiany znane w Polsce już w Średniowieczu. Są smaczne, odporne na mrozy, obficie owocujące. Są także odporniejsze na choroby i szkodniki, dlatego nie trzeba ich pryskać chemią. Są doskonałe na przetwory. Każde drzewo wydaje owoce o niepowtarzalnym smaku i aromacie. Koszyk renet czy antonówek napełnia zapachem cały dom.
             Stare odmiany, to zwykle bardzo duże drzewa – co mają zrobić właściciele niewielkich działek? Zamiast wielu drzew można posadzić na małej działce jedno wieloodmianowe - odpoczywać w jego cieniu i zajadać jabłka w różnych smakach. Te sadownicze jabłka wyglądają jak sztuczne i wcale nie pachną. Postarajmy się, aby w naszych sadach pojawiły się znowu najprawdziwsze antonówki, szare i złote renety oraz słodkie kosztele. Poczujmy smak dzieciństwa.
Od czasów włoskiego renesansu do XIX w. ulubionym tematem malarzy była scena, gdy Ewa, namówiona przez węża, sięga po jabłko z drzewa wiadomości dobrego i złego. W nowoczesnym sadzie trudno sobie wyobrazić takie zdarzenie – w koronie karłowatej jabłonki nie ukryje się wąż. Miłośnicy starych jabłoni zadają pytania: Czy takie karłowe drzewko zasługuje na miano drzewa wiadomości?. I czy jego owoc wart byłby grzechu ?

Podstawa dobrej szarlotki
Podstawą dobrej szarlotki jest ciasto i oczywiście odpowiednie jabłka (najlepiej antonówki, szare renety, koksa). W internecie znajdziemy mnóstwo przepisów na szarlotkę – prawie każdy wspaniały i sprawdzony. Można nieomal powiedzieć, że ile osób, które pieką szarlotki, tyle przepisów na ten ulubiony deser. Przepisy na dobrą szarlotkę przekazywane są z pokolenia na pokolenie (często równocześnie ulepszane) , a zasada jest taka sama- na cieście układa się jabłka i piecze, z tym, że ciasto może być kruche, francuskie, na proszku a nawet drożdżowe. Jabłka też mogą być rozmaite: krajane w talarki(odmiany, które się nie rozpadają podczas pieczenia), utarte na tarce bezpośrednio przed położeniem na ciasto, w postaci przecieru lub dżemu jabłecznego itd. Można jabłka przykrywać płatem ciasta, można ułożyć na nich kratkę z ciasta lub przykryć pianą ubitą z cukrem pudrem albo śmietaną rozmieszaną z żółtkiem i cukrem. Szarlotkę można również polukrować.

Ciasto kruche
W skład ciasta kruchego wchodzą: mąka, tłuszcz, niekiedy śmietana, cukier i żółtka. Do ciast kruchych używa się mąki krupczatki, cukru – pudru, żółtek ugotowanych. Jeżeli wyroby mają zachować kształt, np. babeczki, dodaje się żółtka surowe. Najlepsze ciasto kruche uzyskuje się przy zastosowaniu masła. Przy wyrobie ciast kruchych główną rolę odgrywa stosunek tłuszczu do mąki, który waha się od 35% do 100%

Ciasto półkruche
Ciasto półkruche otrzymuje się przez użycie mniejszej ilości tłuszczu do tej samej ilości mąki. Stosunek tłuszczu do mąki waha się zazwyczaj od 12% do 35%. Ciasto z taką ilością tłuszczu byłoby twarde, dlatego spulchnia się je poprzez dodanie proszku spulchniającego. Do ciast półkruchych najlepiej jest używać mąki luksusowej i stosować dodatek śmietany, która z powodu zawartości kwasu mlekowego usuwa specyficzny posmak nadany ciastu przez środki spulchniające. Dodaje się surowe żółtka , wskazane jest używać cukru pudru. Można też dodać drożdży i wtedy powstanie ciasto krucho – drożdżowe. Zastosowanie ciasta półkruchego jest takie samo jak ciasta kruchego.

Ciasto półfrancuskie śmietanowe
Dla osób, które lubią eksperymentować w kuchni, polecam to ciasto, które odznacza się listkowaniem, jest lekkie i kruche. Sporządza się je bez dodatku cukru, natomiast, o ile przeznaczone jest na wyroby cukiernicze, posypuje się je cukrem pudrem po upieczeniu (gorące). Technika zarabiania tego ciasta jest taka sama jak technika zarabiania ciast kruchych. Po zarobieniu ciasto półfrancuskie śmietanowe powinno fermentować w chłodzie przez 8-12 godzin. Ciasto to nie ustępuje ciastu francuskiemu, a jest o wiele łatwiejsze do wykonania. Ważną rolę odgrywa temperatura piekarnika, która musi być bardzo wysoka (300 stopni C), aby ciasto udało się.

Jak długo trzymamy ciasto w piekarniku
Temperatura pieczenia i długość pieczenia zależy od rodzaju piekarnika .
W piekarniku gazowym(elektrycznym):
ciasta kruche – temperatura wstępna wynosi 220 stopni C, temperatura pieczenia 200 stopni C ,
ciasta półkruche – temperatura wstępna 200 stopni C, temperatura pieczenia 180 stopni C.
Ciasta kruche piecze się od 25-40 minut, półkruche od 40 – 60 minut.
Ciasto półfrancuskie wymaga , jak wyżej wspomniałam 300 stopni Celsjusza.
W piekarniku elektrycznym z wykorzystaniem termoobiegu, ciasta z owocami piecze się w temperaturze 150 stopni C od 40 do 55 minut.
Ciasta wstawiamy do piekarnika nagrzanego do odpowiedniej temperatury. Jeśli wstawimy do nie dość nagrzanego piekarnika ciasto może się nie udać, może się „rozlać” , zatracić nadany mu kształt.

Proponuję trzy stare przepisy na ciasta z jabłkami:

Kruchy placek z jabłkami (szarlotka)
50 dkg mąki krupczatki, 20 dkg masła, 10 dkg margaryny, 15 dkg cukru pudru, skórka cytrynowa, 4-5 żółtek, 1 kg kwaskowych jabłek(np. antonówek),cukier do smaku, cynamon lub skórka pomarańczowa, wanilia, 3 dkg cukru pudru do posypania.
Przesianą mąkę posiekać z masłem i margaryną szerokim nożem, dodać cukier, surowe żółtka, skórkę cytrynową, zagnieść szybko ciasto. Ciasto podzielić na dwie części. 1/3 część ciasta włożyć do zamrażalnika na co najmniej pół godziny. Pozostałą część ciasta zostawić w chłodnym miejscu pod przykryciem na 10 minut, następnie rozwałkować na grubość ¾ cm ( najlepiej na papierze do pieczenia), ułożyć na prostokątnej dużej blasze, brzegi wyrównać, wstawić do gorącego piekarnika i podpiec na kremowy kolor. Jabłka umyć, obrać, poszatkować, przyprawić do smaku cukrem i cynamonem( drobno posiekaną skórką pomarańczową), wanilią, rozłożyć równo na podpieczonym, schłodzonym placku. Następnie przykryć pianą z białek ubitą na sztywno
z cukrem pudrem. Zamrożone ciasto zetrzeć na tarce o grubych oczkach bezpośrednio na pianę. Upiec na złoty kolor, starając się by „ogień” z góry był silniejszy niż z dołu. Gorące ciasto oprószyć cukrem pudrem z cukrem waniliowym.

Półkruchy placek z jabłkami(szarlotka)
50 dkg mąki pszennej, 20 dkg tłuszczu, 2 jaja, 1 surowe żółtko , 15 dkg cukru pudru, 2-3 łyżki śmietany, 2 płaskie łyżeczki proszku do pieczenia, 1 kg kwaskowych jabłek, cynamon lub skórka pomarańczowa, wanilia, 3 dkg cukru pudru do posypania. Mąkę przesiać, włożyć tłuszcz, posiekać szerokim nożem, wymieszać z cukrem i proszkiem. Zrobić dołek, wbić jaja, surowe żółtko, dodać śmietanę, zagnieść ciasto rozcierając dłońmi starannie wszystkie składniki na jednolitą masę. Ciasto zostawić w chłodnym miejscu pod przykryciem na
10 minut, następnie podzielić na 2 części. Jedną część rozwałkować na grubość 1 cm(np. foremka o wymiarach 21x26 cm), nakłuć, wstawić do gorącego piekarnika, podpiec na kremowy kolor, wyjąć, schłodzić. Jabłka umyć, obrać, poszatkować, przyprawić do smaku cynamonem ( lub skórką pomarańczową) i (niekoniecznie)cukrem. Jak ktoś lubi słodkie ciasta lepiej dodać 5 dkg wcześniej namoczonych rodzynek. Masę jabłkową rozłożyć równo na placku, przykryć resztą rozwałkowanego ciasta. Brzegi dokładnie docisnąć, nakłuć w wielu miejscach. Upiec na złoty kolor , dopiekając bardziej od góry. Gorące ciasto oprószyć obficie cukrem pudrem z cukrem waniliowym, siejąc przez gęste sitko. Zamiast posypywać cukrem, polać polewą kakaową na świeżo upieczone ciasto. Wówczas podane na gorąco z dodatkiem lodów z bitą śmietaną może stanowić wspaniały deser
o bogatym bukiecie smakowym. Można nakładać masę jabłkową na surowe ciasto, ale należy je dodatkowo posmarować białkiem albo posypać tartą bułką. Również masę jabłkową można przygotować inaczej. Obrane, pokrojone na niewielkie kawałki jabłka podlać małą ilością gorącej wody i udusić lekko w rondelku, tak aby się nie rozpadły .
Polewa kakaowa ¼ paczki margaryny (może być Kasia), taką sama ilość cukru (6 – 7) dkg, czubata łyżka ciemnego kakao, 1-2 łyżki wody
Gotujemy do czasu aż masa zgęstnieje(kilka minut)

Ciastka półfrancuskie śmietanowe z jabłkami (jabłka w szlafrokach)
25 dkg mąki pszennej luksusowej, 22 i 1/2 dkg masła, 1 jajo, 2 surowe żółtka, 10 dkg śmietany (5 łyżek), 60 dkg jabłek, 6 dkg cukru pudru do posypania, wanilia, 15 dkg marmolady lub konfitur (dżemu).
Mąkę przesiać na stolnicę, posiekać z masłem, dodać jajo, żółtka, śmietanę, szybko zarobić ciasto.
Tak przygotowane ciasto włożyć do miski posypanej mąką, przechować w chłodnym miejscu przez 12 godzin. Jabłka umyć, obrać. Pokrajać na połówki, wybrać gniazda nasienne. Ciasto wywałkować na grubość ½ cm, krajać w kwadraty o boku 10 cm. Na środku układać połówki jabłek, do których włożyć1/2 łyżeczki gęstego dżemu (marmolady lub konfitur), 4 rogi ciasta zlepić w środku dokładnie nad jabłkiem, tak aby owoc był zakryty. Wstawić do bardzo gorącego piekarnika, piec około 20-30 minut. Gdy jabłka są miękkie i ciasto zrumienione na jasnozłoty kolor, wyjąć. Gorące ciastka oprószyć obficie cukrem z wanilią.
                                                                                                                                              Smacznego

MOJA KOLEKCJA KUBKÓW 

Z JABŁUSZKAMI

DOBÓR ODMIAN DRZEW OWOCOWYCH

POLECANYCH DO OGÓLNEJ HODOWLI 

KRAKÓW - 1917

KOLEJNY KUBEK Z JABŁUSZKAMI 

Z ANGLII

KUBEK Z JABŁUSZKAMI